Wat je moet weten over poka-yoke

Het Japanse "poka-yoke" is een kwaliteitstechniek waarbij je producten, processen of methoden zo ontwikkelt, dat gebruikers er onmogelijk nog fouten mee kunnen maken of defecten al heel vroeg in het proces gedetecteerd en bijgestuurd worden.

Wat is het?

Foto beschikbaar via creative commons by Department for Business, Innovation and Skills In de jaren '60 ontwikkelde Shigeo Shingo (ingenieur bij Toyota), het concept. De term poka-yoke is Japans:

  • poka betekent "onbedoelde fout" en
  • yoke "verhinderen"

Poka-yoke is volgens Wikipedia elk mechanisme in een lean manufacturing proces dat een operator helpt om fouten te vermijden. Het concept past perfect in de Lean-filosofie, omdat daarin elk defect of uitval "Muda" (Japans voor verspilling) is: een handeling of processtap die vanuit het oogpunt van de klant geen waarde toevoegt, en dus vermeden moet worden. Dat gebeurt op 2 verschillende manieren:

  1. waarschuwende poka-yoke (indien het defect nog moet gebeuren) en
  2. controlerende poka-yoke (indien de fout al gebeurd is zal het proces stopgezet worden).

De methoden zijn in een drietal categorieën onder te verdelen:

  1. de contactmethode (waarbij sensoren bijvoorbeeld afwijkingen in de vorm of dimensie van producten detecteren), 
  2. de vaste waarde methode (toont het aantal bewegingen die moeten gemaakt worden, bijvoorbeeld het aantal schroeven die een operator moet vastdraaien) en
  3. de motion-step methode (zijnde de verschillende stappen waaruit een proces bestaat).

Wat is het niet?

  • Poka-yoke maakt in het model van Lean Manufacturing geen deel uit van de "Just-in-Time"-pijler, maar van "Jidoka", waar op afwijkingen van het system wordt gereageerd.
  • Een inspectiesysteem dat enkel slechte onderdelen uit het systeem filtert, is niet poka-yoke, omdat het niet verhindert dat er nog meer producten of diensten met tekortkomingen worden geproduceerd.
  • Ook pick-to-lightsystemen, waarbij lichtsignalen de operatoren naar een bepaalde voorraadlocatie leiden, behoren volgens Michel Baudin niet tot het poka-yoke-instrumentarium omdat het niet fysiek verhindert dat operatoren de verkeerde onderdelen of een verkeerde hoeveelheid nemen.

Poka-yoke in Six Sigma

Poka-yoke duikt op bij Lean-implementaties, maar ook in Six sigma-trajecten, meer bepaald in het DMAIC-verbeterproces bij Six Sigma (Define, Measure, Analyse, Improve, Control), kan je poka-yoke inzetten:

  • In de analysefase kan je nagaan of je poka-yoke kunt loslaten op een project,
  • in de improve-fase volgt de ontwikkeling en
  • in de Control-fase kun je het effect van je poka-yoke-ingreep meten.

De volgende artikels dompelen je nog dieper onder  in het gebruik van poka-yoke bij een Six sigma-project:

Wanneer gebruiken?

In "When to use Mistake proofing" lees je wanneer je poka-yoke best gebruikt:

  • Wanneer de gevolgen van een defect duur zijn of een hoog risico hebben.
  • Wanneer een kleine fout vroeg in het proces grote gevolgen kan hebben in een later stadium.
  • Bij processen die steunen op de vaardigheden, aandacht en de ervaring van werknemers: "gebruik het dus enkel wanneer human error de hoofdoorzaak is van je kwaliteitsprobleem", schrijft michel Baudin.

Of zoals Praveen Gupta schrijft in Quality Digest: "There’s a simple rule of thumb: one error is human, two errors are a warning, and three errors require the quick application of poka-yoke."

The Quality Portal ziet het als een extensie van FMEA (Failure Mode & Effect Analysis). Dat is een methode voor het systematisch analyseren van risico's, zowel bij het ontwerpen van producten als van productieprocessen. Doel van FMEA is preventieve maatregelen te nemen om falen te voorkomen en de kwaliteit van producten en processen te verbeteren.

Voordelen

Een van de meest effectieve methodes om human errors uit te sluiten.
Poka-yoke verhindert in de eerste plaats dat fouten gebeuren of maakt ze onmiddellijk zichtbaar.
Poka-yoke verdrijft defecten en problemen uit producten en processen en verhoogt zo de kwaliteit en betrouwbaarheid.
In "Set-Up Time Reduction and Mistake Proofing Methods: An Examination in Precision" sommen Patel, Dale en Shaw nog meer potentiële voordelen op, waaronder lagere kosten, hogere veiligheid,...

De International Journal of Engineering and Science vat de voordelen in één zin samen: "Poka-yoke is launching preventive actions for systematic movement on the success ladder of QMS with higher level of performance and productivity of system with high quality products at minimum cost."

Foto beschikbaar via creative commons by CrosaNadelen

Poka-yoke is niet succesvol als het enkel maar beschadigingen uitsluit bij foutief gebruik. Denk maar aan alle keren dat je een USB-stick foutief in de USB-poort van je computer hebt proberen in te pluggen, schrijft Karel Nijs op zijn blog. Het poka-yoke ontwerp zorgt dat je de connector slechts op één manier kunt verbinden met de USB-poort, zodat er geen schade optreedt. Maar het is nooit duidelijk op welke manier je de USB-stick moet verbinden. Bij de nieuwe generatie USB-sticks (Type-C) maakt het niet meer uit hoe je de stick inplugt. Poka-yoke én gebruiksvriendelijk, dus.
Poka-yoke sluit wel menselijke fouten uit, maar geen fouten door slecht functionerende machines.

Tips & tricks

Foto beschikbaar via creative commons by  IvanWalsh.comOp verschillende sites, zoals op QualityGurus.com, lees je tips om poka-yoke in de praktijk te brengen:

vinkjeHou het praktisch.
vinkjeNa de introductie moet je het effect ervan meten.
vinkjePoka-yoke moet zo simpel mogelijk in het proces geadopteerd worden.
vinkjeHet moet niet perfect zijn. Indien er al een kans van 50% is op verbetering, pas het dan toe, schrijft Nikkan Kogyo in een van de 8 principes voor verbeteringen via poka-yoke.
vinkjeZoek de root van het probleem, stel je minstens 5 keer de vraag "Waarom?" (5 Why) en pas dan de "Hoe?"
vinkjeBegin vroeg genoeg met poka-yoke in de levenscyclus van het product, voegt Quality Digest er nog aan toe, poka-yoke toepassen kan namelijk gevolgen hebben op het procesontwerp.
vinkjeCreëer een flowchart van het proces en volg een mistake-proofing procedure, zoals ASQ die uitstippelde.

ISixSigma geeft nog meer Work instructions for Mistake Proofing.

Cases

  • Automotive: Poka-yoke bij Arawaka Shatai, een toeleverancier van Toyota
  • IT: Software ontwikkelaar David Jonathan Ross ontwierp een font (lettertype), Input, dat afgestemd is op het schrijven van computercode, waardoor programmeurs rapper foutjes ontdekken.
  • Zorgsector: werken met barcodes is in ziekenhuizen een van de meest effectieve manieren om de patiënten de correcte behandeling en medicatie te geven.
  • Publieke sector: "BTW, KBO en Rijksregisternummer bevatten intelligentie om fouten te vermijden. Computerapplicaties bevatten voorgedefinieerde invoervelden voor het invullen van datum, woonplaats, ... Computerapplicaties controleren of alle velden ingevuld zijn vooraleer naar de volgende pagina te gaan", schrijft Geert Brandt op de Kwinta LinkedIn-groep.

Verder lezen over poka-yoke

Heb je zelf cases die je wil delen waarin je poka-yoke hebt toegepast? Of nog meer tips om ermee aan de slag te gaan? Reageer via onderstaande reactiebox of stuur je reacties naar vanacker [at] vck [dot] be.

Delen via

Verwante artikelen

Design Thinking en Kwaliteit

Design Thinking wordt door heel wat organisaties gebruikt om te innoveren, om probleemoplossend te denken, nieuwe creatieve ideeën te ontwikkelen en opportuniteiten te creëren. Maar hoe past deze strategie binnen in een kwaliteitsomgeving?  
Joeri Staelens en Wim De Molder

VIDEO. Hoe CNH Industrial kwaliteit aanpakt

CNH Industrial maakt in de vestiging in Zedelgem gespecialiseerde landbouwmachines zoals maaidorsers, hakselaars en balenpersen. Wim De Molder en Joeri Staelens vertellen hoe ze aan kwaliteitsverbeteringen werken.

Roest bekroond tot Europese Quality Leader

De Nederlander Robin Roest, directeur Repair bij CED, is door de Europese kwaliteitsorganisatie EOQ uitgroepen tot European Quality Leader.